اجتماعي

گسست نسل ها
يکشنبه 25 بهمن 1388 - 5:03:37 PM
  بزرگنمایی:

نويسنده: عليرضا تاجريان

اشاره:
 گسست نسل‌ها پديده اي است که در آن نسل‌ها نسبت به يکديگر بر مبناي احساس بي‌نيازي و استقلال کامل برخورد مي‌کنند که نتيجه آن فاصله گرفتن نسل‌ها از يکديگر، مرزبندي و جدايي کامل  نسل‌ها از يکديگر خواهد بود.
 پرداختن به مقوله  گسست نسل‌ها و بررسي عوامل آن در جامعه کنوني، از جمله مسايل حياتي و اولويت‌دار است. در اين نوشتار ابتدا تعريفي از گسست نسل‌ها ارائه مي دهيم و در ادامه به راههاي تشخيص اين پديده و عوامل پديد آورنده آن اشاره مي کنيم در پايان راهکارهايي براي کاهش اين پديده ارائه شده است اميد است ما به سهم خود، به پديده‌اي که به عنوان يکي از چالش هاي اساسي جامعه و دغدغه ها و نگراني هاي فراروي جامعه است پرداخته و قدمي براي رفع آن و پيوند نسل‌ها برداشته باشيم:

تعريف گسست نسل ها:
دور شدن تدريجي دو يا سه نسل‌هاي پياپي از يکديگر از حيث جغرافيايي، عاطفي، فکري و ارزشي، وضعيت جديدي را ايجاد مي کند که اصطلاحاً گسست نسل‌ها ناميده مي شود. در اين وضعيت، غالباً نوجوانان و جوانان مي کوشند تا آخرين پيوندهاي وابستگي خود را از والدين يا نسل بالغ بگسلند و اغلب در اين راه به گردن کشي و طغيانگري مي پردازند.(1)

معيارهاي تشخيص گسست نسل ها
قبل از اينکه به معيارهاي تشخيص گسست نسل‌هاپرداخته شود بايد به اين نکته اشاره کرد که هر يک از معيارهاي زير به تنهايي نمي تواند عامل تشخيص گسست نسل‌ها باشد بلکه مجموع همزمان تعدادي از اين معيارها، مي تواند دلالت بر وجود اين پديده داشته باشد.

1- کاهش ارتباط کلامي
ارتباط کلامي عامل پيوند دهنده دروني دو نسل به يکديگر مي باشد هنگامي که ارتباط کلامي ميان دو نسل کم شد به مرور جدايي اين دو نسل را همراه خواهد داشت. براي مثال بين دو نسل جوان و پير، نسل جوان مي‌خواهد استقلال راي داشته باشد و مشورت و ارتباط با ديگران را مانع آن تلقي مي کند. بنابراين  به مرور زمان بين اين دو نسل، گسست نسل‌ها شکل خواهد گرفت.

2- اختلال در فرآيند الگوسازي
منظور از فرآيند الگوسازي، الگوپذيري نسل نوجوان و جوان از نسل بالغ است يعني فرزندان سعي مي کنند که رفتارشان را با رفتار افراد بالغ انطباق دهند پسرها، پدر خويش را الگو قرار مي دهند و دخترها نيز مادران خود را به عنوان الگوي رفتار انتخاب مي کنند. اگر در روند الگوسازي اختلالي پيش آيد يعني فرزندان به جاي الگو قرار دادن پدر و مادر خود شخصيت ديگري را جايگزين نمايند و انطباق رفتاري را با او انجام دهند که در صورت ادامه چنين وضعيتي، بحران در الگوسازي فرزندان با نسل بالغ (پدر و مادر و مربيان) پيش خواهد آمد که خود عامل تقويت کننده گسست نسل‌ها محسوب مي شود.

3- کاهش فصل مشترک هاي عاطفي
از آنجا که وجود فصل مشترک هاي عاطفي، عامل پيوند ميان نسل هاست، کاهش و فقدان اين امر نيز موجب گسست نسل‌ها مي شود.

4- عدم تعهد به فرهنگ خودي
هرگاه دلبستگي نسل جوان به فرهنگ و ارزش هاي فرهنگي نسل بالغ کاهش يافت و نسل جوان با ديده ترديد و بي اعتباري به فرهنگ و ارزش هاي فرهنگي خود نگريست گسست نسل هارا شکل خواهد داد.
5- کاهش صبر و بردباري نسل ها
اگر در ارتباطات ميان نسل ها، هر يک از آنها در قبال يکديگر صبر و بردباري کافي را نداشته باشند به مرور به گسست نسل‌هاخواهد انجاميد.

6- عدم حضور نسل جوان در مشارکت هاي اجتماعي
حضور گسترده، فعال و پرشور در مشارکت هاي اجتماعي عامل پيونده دهنده نسل‌هابه يکديگر است و عدم آن باعث جدايي نسل‌ها مي شود. معمولاً گفته مي شود که جوانان قانون شکن هستند اما هيچ وقت علت آن را از خود نپرسيده ايم. يکي از دلايل قانون ستيزي جوانان اين است که جوانان فحوا و  محتواي قانون را به نفع خود نمي دانند. که علت اين امر، عدم حضور جوانان در عرصه قانونگذاري است.    

7- اختلاف در نوع تعليم و تربيت، روانشناسي، کنش ها و واکنش هاي طبيعي و روحي
معمولاً فرزندان جوان با پدر و مادر خويش سازگاري ندارند و سليقه هاي آنها با يکديگر متفاوت است نسل جوان توان ريسک پذيري بالايي دارد يعني مي خواهد به مرزهاي جديد و تازه اي برسد، روحيه نوخواه و تنوع‌طلب، دارد و در جستجوي تجربه‌هاي نوين است و در اين راه از تجربه‌ها و نظرات افراد پير استفاده نمي‌کند و گاه با آنها درگير هم مي شود.

عوامل گسست نسل‌ها

1- نسل گذشته
نسل گذشته خواستار انطباق کامل و انکار تفاوت نسلي است و دفاع تحکمي از ارزشهاي خود دارد يعني از ارزشهاي خود با ضرب و زور دفاع  مي کند؛ در حالي که مي تواند از ارزشهاي خود دفاع عقلاني کند. مسئله ديگر در اين مورد ناهمزباني نسل گذشته با نسل جديد است يعني هم در به کار بردن واژگان (زبان ملفوظ) و هم منطق نوع توضيحات و استدلال ها (زبان معقول) بين نسل گذشته و نسل جديد تفاوت وجود دارد که اگر اين تفاوت زياد باشد گسست نسل‌هارا پديد خواهد آورد. مسئله بعدي در اين مورد عدم تحمل و يا نداشتن سعه‌صدر نسل گذشته در برابر لغزشها خطاهاي نسل جديد است؛ نسل گذشته در برابر لغزشهاي نسل جديد يا با پرخاش‌ها و بي‌صبري‌ها برخورد مي کند و يا سکوت اختيار مي کند و نسبت به قضيه بي‌تفاوت است که در هر دو صورت زمينه‌ساز گسست نسل‌هاخواهد شد.

2- نسل جديد
هويت نسل جديد سيال است يعني نسل جديد به سرعت از موقعيت ها و شرايط خاص تاثير مي پذيرد. مسئله ديگر ناپختگي تفکر نسل جديد است؛ ناپختگي به اين معنا که مثلاً در مقام انديشيدن درباره مسائل به سبک همه يا هيچ فکر مي کند؛ براي مثال تمام چيزهاي جامعه ما از جمله فيلم، موسيقي، داستان و حتي علم را رد مي کند و هر چيز غربي را مي پذيرد و يا برعکس عمل مي کند. که اين خود زمينه ساز گسست نسل‌هاخواهد شد.

3- فناوري پيشرفته ارتباطات
امروزه ارتباطات گسترده تر از گذشته شده است توسعه ارتباطات پيامدهايي را دربر داشته است که يکي از اين پيامدها «ساخت زدايي» است؛ يعني ساخت‌هايي که از قبل در تربيت نسل جديد، يا باوراندن ارزش‌ها به اين نسل تعيين کننده بود با توسعه ارتباطات در هم مي شکند. براي مثال ظهور اينترنت با اينکه جنبه هاي مثبت و منفي فراواني دارد و همانند شمشير دو لبه است  باعث شده است که ساختار ممنوع و مجاز که قبلاً مورد تاکيد نسل بالغ بود که افراد را از آن دور نگه دارند، را درهم شکسته است.

4- از خودبيگانگي
زندگي در عصر معاصر به گونه اي است که باعث جذب توجه افراد مي شود و براي افراد فرصتي باقي نمي ماند تا در مورد مسايل خود به تامل بپردازد و پاسخ سئوال‌هاي بنيادين خود را بيابد بنابراين از «خود» بيگانه تر و دورتر مي شود و احساس تنهايي مي کند  اين وضعيت در خصوص نسل جديد و هم نسل بالغ صادق است اما نسل جديد بيش از نسل بالغ، «ازخودبيگانگي» را تجربه مي کند. نسل بالغ و نسل جديد به سبب اينکه «از خود بيگانگي» نسبي آنها را متاثر ساخته است، قادر به پيوند ميان خود نيستند و پيوندهاي پيشين نيز در  حال گسستن است در نتيجه گسست نسل‌ها پديد مي آيد.

5- اشتغال روز افزون والدين
مشکلات اقتصادي باعث شده است که والدين بيش از گذشته در خارج از منزل مشغول کار شوند پدر خانواده مجبور است براي رفاه خانواده خويش بيشتر کار کند و گاه مادر نيز در اين امر به کمک همسر خويش مي آيد که اين امر باعث مي شود والدين از خانه و مسئوليت مربوط به آن دور شوند در نتيجه، والدين ظرفيت روحي و رواني کافي را براي روبه رو شدن با فرزندانشان و حل مسايل آنان نداشته باشند که به مرور زمان شکاف بين اين دو نسل به وجود خواهد آورد.

6- فقر فرهنگي و نفوذ فرهنگ بيگانه
فرهنگ عاملي است که دو يا چند نسل را به يکديگر پيوند مي دهد و فصل مشترک ميان جامعه و مردم محسوب مي شود و عامل وحدت بخش ميان نسل‌هاست حال اگر فرهنگ ملي و خودي ما غني نباشد نمي‌تواند نسل‌ها را به هم پيوند دهد در نتيجه گسست نسل‌ها پديد خواهد آمد.
عامل ديگر، نفوذ فرهنگ بيگانه و غرب به جامعه است که نوعي استحاله فرهنگي را در برخي از آحاد جامعه و در برخي از روشنفکران  به وجود مي آورد که در اين فرآيند نسل جديد بيش از نسل بالغ در معرض هجوم فرهنگي قرار دارد که با گرايش به فرهنگ بيگانه خود را در مقابل نسل بالغ مي بيند و براي دفاع از فرهنگ خود موضعگيري مي کند که در اين صورت نسل بالغ هم براي دفاع از موجوديت خويش، با سرسختي از فرهنگ خود دفاع خواهد کرد در نتيجه تقابل و تضاد بين نسل‌ها پيش خواهد آمد که گسست نسل‌هارا نتيجه خواهد داد.

7- فقدان هويت اجتماعي 
منظور از هويت اجتماعي؛ احساس پيوند با ديگران، درک جايگاه و منزلت فرد در جامعه و درک انتظارات متقابل فرد و جامعه است که در نسل جديد به عنوان يک نياز و ضرورت مطرح مي شود حال اگر به هر دليلي «هويت اجتماعي» تضعيف و يا کمرنگ شود باعث گسست نسل‌هاخواهد شد.

8- فقدان الزام معنوي
براي توضيح مطلب به بيان جمله اي از سانتايانا(2)  مي پردازيم. وي مي گويد:«جوانان، عقايد کهن خود را از دست داده اند و عقايد تازه اي که بتواند آنان را به کمال نزديک سازد نيافته اند.»(3)
نسل جديد توانسته است به پيشرفت هاي چشمگيري دست يابد و رشد روز افزوني داشته باشد اما هم سطح با آن نتوانسته است رشد معنوي کند. بنابراين به مرور زمان بين نسل جديد و ارزش هاي دروني فاصله ايجاد مي‌شود و به همين ترتيب ميان نسل جديد و حاميان ارزش‌ها (نسل بالغ) نيز اين فاصله ايجاد خواهد شد که در صورت فقدان الزام معنوي به جدايي نسل‌هاخواهد انجاميد.

 راهکارهاي کاهش گسست نسل ها

1- کاهش گسست نسل‌هادر حوزه معرفتي و سياست عملي
در حوزه دانش و معرفت، راه حل اساسي انجام تحقيقات عميق و نظريه پردازيهاي سياسي- اجتماعي بر اساس معارف اسلام و قرآن و سنت است.
در حوزه سياست عملي نيز بايد اولاً بر نگرش جهاني و جهان شمولي اسلامي تکيه کرد؛ يعني نگرشي فرامذهبي و فراقومي داشت. ثانياً به احقاق حق و ايجاد عدالت روي آورد؛ يعني به رفاه اقتصادي در سطح جامعه دست زد. ثالثاً به تکريم کرامت انساني در نظام سياسي پرداخت؛ يعني به احقاق حقوق سياسي و اجتماعي شهروندان روي آورد. خلاصه مطلب اينکه به دنبال اخلاق سياسي خوب بود.

2- کاهش گسست نسل‌ها در حوزه تعاريف و ديدگاهها
براي اين منظور اولاً بايد براي مسايل خود تعريف مشخص و روشن داشته باشيم. ثانياً در تعاريف و ديدگاههاي خود تجديد نظر کنيم و براي مفاهيم مهم و چند پهلو تعريف روشن و شفاف ارايه دهيم. 

3- گفت و گوي بين نسل ها
بي شک گفت و گو کليد حل بسياري از معماها و مشکلات است. اگر نسل بالغ و نسل جديد هر کدام با علاقه و دقت به حرف يکديگر گوش دهند و يکديگر را صاحب عقل و خرد و واجد اراده، آزادي و اختيار ببينند مي توانند با هم ارتباط صحيحي داشته باشند. که در اين صورت است که مي توانند به مفاهيم مشترک برسند و همدلي و همزباني را در ميان خود تقويت کنند.  در اين خصوص هر کدام از اين دو نسل بالغ و نسل جديد وظايفي دارند.
 نسل بالغ  نبايد چون خود را صواب و ملاک  مي داند، نسل جديد را منحرف، آلوده و بيگانه زده بپندارد. و از اين موضع که حق را فقط ما مي دانيم پس بايد ما بگوييم و نسل جديد فقط گوش کنند پايين بيايد، بلکه بايد يکي بگويد و يکي بشنود و براي گفته هايش نيز دليل اقامه کند؛ نه تحکم، خشونت گفتاري و رفتاري.
نسل جديد هم نبايد نسل بالغ را به جاهل بودن، عقب مانده بودن و سنتي بودن متهم کند، بلکه بايد شرايط گفتمان مناسب را براي گفت و گو با نسل بالغ فراهم کند. نسل جديد بايد هنر شنيدنش را تقويت کند، چرا که نسل بالغ بر اساس تجربيات خود حرفهاي زيادي براي نسل جديد دارند.

پاورقي:
1- بنجامين اسپاک، پرورش فرزندان در عصر دشوار ما، ترجمه دکتر هوشنگ ابرامي، تهران: نشر صفي عليشاه، 1364 ص 295.
2- Santn Yana
3- ويل دورانت، تاريخ فلسفه، ترجمه عباس زرياب، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، 1370، صص 3-422  
منابع:
 نگاهي به پديده گسست نسل ها، علي اکبر عليخاني، پژوهشکده علوم انساني و اجتماعي جهاد دانشگاهي، چاپ اول، پاييز 1382( 1- صورت هاي نوعي گسست نسلي و فرهنگي- دکتر محمد مدد پور، 2- سير گسست در مباني معرفت سياسي اسلامي- دکتر علي اکبر عليخاني، 3- امکان و عوامل گسست نسل ها- دكتر خسرو باقري‏،4- شرايط و زمينه هاي گسست نسلي در ايران- دکتر هادي سمتي، 5- شکاف و گفت و گوي نسل‌ها با تاکيد بر ايران- دکتر محمود منصور نژاد)

استفاده از این مطلب با درج نام نویسنده و ذکر منبع بلامانع است.
  سایر مطالب