امام و رهبري

نقشه راه رهبري براي توليد علم و فناوري، توسعه و پيشرفت (بخش اول)
شنبه 21 فروردين 1389 - 10:31:29 AM
  بزرگنمایی:

نويسنده: عليرضا تاجريان
 
مطالب مرتبط:

چکيده: از مباحث مهم و راهبردي در جوامع مختلف که مورد توجه انديشمندان و صاحب نظران قرار دارد، مسئله پيشرفت و توسعه و روشهاي تحقق آن است.
هر جامعه و کشوري علاقمند به پيشرفت و ترقي در زمينه هاي گوناگون و رسيدن به سطح بالايي از رفاه و آباداني است  اما براي رسيدن به اين مقصد، به برنامه ريزي و انتخاب الگويي مناسب نياز است. در گذشته ، قدرتهاي بزرگ، الگوهاي سرمايه داري غربي و کمونيسم را براي رشد و توسعه مطرح مي كردند. اما با فروپاشي شوروي سابق به عنوان سردمدار کمونيسم، اينك كشورهاي غربي، مدل غرب را به عنوان تنها راه براي پيشرفت کشورهاي درحال توسعه تبليغ مي كنند. اما رهبر انقلاب اسلامي ايران، الگوي جامع و مناسب ديگري را بويژه براي کشورهاي اسلامي، مطرح مي کند و آن الگوي توسعه اسلامي- ايراني است.
در سند چشم انداز 20 ساله، ايران كشوري توسعه يافته با جايگاه اول اقتصادي علمي وفناوري در سطح منطقه با هويت اسلامي و انقلابي الهام بخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بين الملل است که با اتكال به قدرت لا يزال الهي و در پرتو ايمان و عزم ملي و كوشش برنامه ريزي شده و مدبرانه جمعي و در مسير تحقق آرمان ها و اصول قانون اساسي محقق مي شود.
رهبر معظم انقلاب اسلامي با اشاره به سند چشم  انداز ملي 20 ساله بر قرار گرفتن ايران از لحاظ رشد علمي در درجات اول دنيا تأکيد  دارند و رهنمودهاي مدبرانه و حکيمانه ايشان، اولويت ها و شاخص ها را براي توسعه و پيشرفت ايران اسلامي مشخص مي کند، لذا نگاه رهبري به مسئلۀ پيشرفت و توسعه ، توليد علم و فناوري از جمله مقولاتي است که نيازمند توجه بيشتر مديران، کارشناسان، اساتيد، نخبگان و دولتمردان براي توسعه و اقتدار جمهوري اسلامي است.
از اينرو اين مقاله سعي دارد نقشه راه پيشرفت و توسعه جامعه اسلامي را از ديدگاه مقام معظم رهبري ترسيم کند. به همين منظور به مباحثي از جمله «اهميت علم و فناوري در جهان»، «توليد علم»، «مدل پيشرفت»، «الگوي توسعه»، «تبيين نماي کلي پيشرفت»، «پيش فرض هاي پيشرفت علمي» و «الزامات پيشرفت در دهه چهارم» از ديدگاه رهبر معظم انقلاب اسلامي پرداخته شده است.

واژگان کليدي: نقشه راه ،رهبري، پيشرفت و توسعه، علم و فناوري ، توليد علم، مدل پيشرفت، الگوي توسعه، دهه چهارم

مقدمه : قرن بيست و يکم، عصر پيشرفتهاي شگرف علوم و فناوري مختلف است و اکثر کشورها، به ويژه در جغرافياي جهان درحال توسعه، برنامه ريزي گسترده اي را براي دستيابي به دانش هاي نوين آغاز کرده اند. برخي از اين کشورها عملا دراين زمينه گامهايي برداشته اند و برخي ديگر که اکثريت کشورهاي جهان سوم را تشکيل مي دهند، هنوز در وضعيت برنامه ريزي به سر مي برند. دراين ميان، جمهوري اسلامي ايران، به پيشرفتهاي چشمگيري در عرصه علوم و فناوري دست يافته و مي توان گفت که در اين زمينه، از كشورهاي پيشگام است. در جهان امروز، روند پيشرفت علم، بسيار پرشتاب است و براي زيستن در چنين جهاني، ملتها ناگزير از تجربه، اندوختن علم و دستيابي به دانشهاي پيشرفته هستند.
نگاهي واقع گرايانه به وضعيت کنوني ايران در عرصه هاي مختلف علمي، اين حقيقت را آشکار مي سازد که در دو دهه اول انقلاب، ايران درزمينه سواد آموزي و رشد کمي و کيفي تحصيلات عالي ، به پيشرفتهاي چشمگيري نائل شده است اما پيشرفتهاي بزرگ ايران در عرصه علوم و فناوري نوين، در دهه سوم انقلاب حاصل شده است. بايد توجه داشت که جهش بزرگ علمي ملت ايران براي جبران عقب ماندگي تاريخي کشور در زمينه علم و فناوري، با اشکال تراشيها و ايجاد موانع توسط قدرتهاي سلطه گر مواجه شده است، اما عليرغم اين موانع، ايران در مقايسه با ساير کشورهاي درحال توسعه، به مدارج بالايي دست يافته است.
از ديدگاه مقام معظم رهبري، علوم و تحقيقات ، رمز واقعي و کليد پيشرفت ملت ايران و دستيابي آن به نقطه مطلوب در زمينه علمي است، اما به هيچ عنوان نبايد در همين حد متوقف شود. تاکيد هاي مکرر رهبر معظم انقلاب اسلامي بر تسريع روند حرکت ايران به سمت قله هاي پيشرفت و توسعه، ناشي از ضرورت جبران عقب ماندگي هاي تاريخي ملت ايران در دوران وابستگي به بيگانگان است.
رهبر انقلاب اسلامي بارها يادآور شده اند، پيشرفتهاي چشمگير ايران در زمينه علوم و فناوريهاي پيشرفته، در سايه علم ، ايمان و كوشش مستمر دانشمندان جوان ايراني حاصل شده است. بدون ترديد ، در جهان امروز، قدرت واقعي کشورها براساس پيشرفتهاي علمي و فني آنها تعريف مي شود و براي ملت ايران نيز علم و تحقيق، راهگشاي رسيدن آن به قله هاي توسعه است.
از آنجايي كه هدف از اين نگارش تبيين ديدگاه‌ها و تدابير رهبر معظم انقلاب اسلامي درباره توسعه و پيشرفت جامعه اسلامي است، ابتدا به تعريف مفاهيم «علم»، «فناوري»، «توسعه» و «پيشرفت» و اهميت علم و فناوري در جهان امروز پرداخته و  سپس مباحثي از جمله «توليد علم»، «مدل پيشرفت»، «الگوي توسعه»، «تبيين نماي کلي پيشرفت»، «پيش فرض هاي پيشرفت علمي» و «الزامات پيشرفت در دهه چهارم» را از ديدگاه مقام معظم رهبري مورد بررسي قرار مي دهيم و در پايان نقشه راه رهبري براي توليد علم و فناوري، توسعه و پيشرفت را به صورت نمودار ترسيم خواهيم کرد.

تعريف توسعه و پيشرفت
توسعه و پيشرفت ازجمله واژه هايي است که در ادبيات اقتصادي و سياسي جهان، زياد بكار برده مي شود. در بسياري از تحقيقات اقتصادي، اين واژه ها به صورت مترادف بکار رفته اند. برخي از اقتصاددانان تلاش کرده اند تا بين پيشرفت و توسعه تفاوت قائل شوند. در تعريف رشد و پيشرفت، بيشتر بر پارامترهاي اقتصادي و کمٌي مثل درآمد سرانه و يا توليد ناخالص ملي، تاکيد مي شود. درمقابل، توسعه، شامل تحولات و تغييرات زيربنايي نيز مي گردد. به عبارت ديگر محدوده توسعه، گسترده تر از رشد و يک فرايند چند بعدي است. عده اي از اقتصاددانان، توزيع عادلانه ثروت، فقرزدايي، وضعيت بهداشتي و آموزشي مطلوب، ايجاد اشتغال، بهره برداري بهينه از امکانات طبيعي و انساني و درنهايت رفاه عمومي را از شاخصهاي توسعه بشمار مي آورند.
«توسعه» در لغت به معناي رشد تدريجي در جهت پيشرفته‌تر شدن، قدرتمندتر شدن و حتي بزرگ‌تر شدن است(فرهنگ لغات آكسفورد، 2001).
بنابراين مي توان گفت توسعه به معناي افزايش سطح و كيفيت زندگي اجتماعي و اقتصادي است. بدين مفهوم كه شاخص هاي ارتقاء سطح زندگي مانند درآمد، سواد و تحصيلات، رفاه اجتماعي، بهداشت و درمان و اميد به زندگي در جامعه در سطح بالايي قرار بگيرد و براي همه آحاد مردم در دسترس باشد و  فقر و بيکاري در جامعه به حداقل برسد.
پيشرفت نيز از نظر لغوي به معني پيش رونده و سير كننده به طرف بالا و جلو در جهت مثبت مي باشد.

تعريف علم
علم (science) از واژه لاتين «scientia» به معناى آگاهى و معرفت (knowledge) مشتق شده است اما چيستي و تعريف آن در يک جمله نمي گنجد با اين وجود، مي توان علم را کسب دانش دقيق و قابل اتکا از دنياي اطراف تعريف کرد. همچنين مي توان آن را دانستن، دانش و حتي آموختن و آموزيدن معني کرد.

تعريف فناوري
فناوري ترجمه واژه لاتين تکنولوژي مي‌باشد، تکنولوژي ريشه يوناني دارد و از دو کلمه «تکنو» و «لوژي» تشکيل شده است. تکنو به معني مهارت و آن چيزي است که آفريده انسان باشد و در مقابل  Arche يعني آفريده خداوند متعال قرار دارد. لوژي در يونان قديم به معني علم، دانش و خرد به کار مي‌رفته است. به اين ترتيب فناوري در ترکيب اين دو کلمه هنر و مهارت در دانش را تداعي مي‌نمايد و اين مفهوم نهفته است که انسان خردمند در تعامل با طبيعت به قوانين عام آن دست مي‌يابد و با بازآفريني اين قوانين در محيط و شرايط دلخواه، کاربردهاي مورد نظر خود را ايجاد مي‌کند (محمودنژاد، 1380).

مسابقه جهاني توليد علم و دانش
فرانسيس بيکن از پايه گذاران انديشه مدرن حدود 300 سال پيش به اين اعتقاد رسيد که با کار و علم و فناوري مي توان «راه مخفي به سوي بهشت» را کشف کرد.
در دنياي معاصر دانش به صورت روزافزوني به يک «کالاي» بين المللي تبديل شـــده و نهـادهاي بزرگ تحقيقاتي به «کارخانه هاي توليد دانش» مبدل شده اند. در پايان قرن بيستم به ويژه کميت و کيفيت توليد و توزيع دانش در اداره جوامع مدرن اهميتي غيرقابل انکار يافته است.
امروزه دانش که به صورتي نابرابر درجهان توزيع شده است. منبع اصلي قدرت و کنترل محسوب مي شود. آگاهي يافتن از دانش و فرهنگ بومي در عرصه هاي مختلف ازجمله محيط زيست، براي موفقيت ابتکارات مربوط به توسعه پايدار ضروري است و به ويژه بايد دانست که هر تلاش براي رسيدن به پايداري، بدون مشارکت فعال مردم محلي به احتمال قوي به سرانجام نخواهدرسيد.(BROHMAN, 1996:315)
در اقتصاد نوين، دانش منبع اصلي توسعه اقتصادي و صنعتي است و ساير عوامل سنتي توليد مانند زمين، نيروي کار و سرمايه در مرتبه بعدي اهميت قرار دارند(DRUCKER, 1994).
رهبر معظم انقلاب اسلامي با توجه به اهميت اين موضوع در بيانات خود به مسابقه جهاني توليد علم و دانش اشاره دارند و مي فرمايند: «امروز بيش از دو ميليارد انسان در دنيا گرسنه‏اند! اين شوخى است؟ امروز ملتهائى بر روى طلا راه ميروند، ولى شكمشان گرسنه است. نظام جهانى نظام سلطه است؛ نظام استكبار است؛ نظام ظلم است. به چه وسيله آمريكا به اينجا رسيد؟ چه طور توانست اينجور به دنيا زورگوئى كند؟ چون دانش داشت و از دانش استفاده كرد. غربيها در اين مسابقه‏ى جهانى‏اى كه در طول تاريخ وجود داشته، سوء استفاده كردند.» (مقام معظم رهبري 1387/06/05)
مقام معظم رهبري با تاکيد بر اين نکته مهم که علم در طول تاريخ در بين ملتهاي دنيا دست به دست گشته، به روند مسابقه جهاني توليد علم و دانش اشاره مي کنند:
« شما هيچ ملتى را پيدا نمي كنيد كه از اول تا آخر، دانش در اختيار آنها بوده؛ نه، اين يكى از سنتهاى خداست. در اين مسابقه‏ى در بين جوامع بشرى - ملتها مسابقه دارند و از هم جلو مي زنند - از لحاظ دانش يك وقتى شرق جلو بود، يك وقتى كشورهاى اسلامى جلو بودند و يك وقتى بخصوص كشور ايران جلو بود؛ همين حالتى كه امروز شما در بعضى از كشورهاى غربى مشاهده مي كنيد كه از لحاظ علم در رتبه‏ى بالائى هستند و ديگران بايد سرشان را بالا كنند تا آنها را ببينند، يك روز كشور شما همين حالت را داشت و كشورهاى اروپائى و كشورهاى شرقى و غربى بايد به بالا نگاه مي كردند تا مي توانستند دانشمند ايرانى را ببينند؛ دانشمندان عظيمى كه نه فقط در علم، حتّى در فناورى - فناوريهاى متناسب با آن روز - از همه‏ى دنيا جلو بودند. يك روزى اينجورى بوده؛ يك روز هم غربيها جلو افتادند. » (مقام معظم رهبري 1387/06/05)

اهميت علم و فناوري در جهان امروز
عصر كنوني به درستي عصر علم و فناوري خوانده شده است. پيشرفت بشر درعرصه هاي مختلف دانش  باعت شگفتي شده است به طوري كه باهر اختراع و كشف جديد، راه براي دهها كشف و اختراع ديگر بازمي شود از رهگذر تحولات سريع فناوري زندگي انسان طي چند دهه گذشته دچار دگرگونيهاي فراوان شده و او توانسته است زندگي راحت تر و مرفه تري براي خود فراهم كند. با پيشرفت علم  راه درمان بسياري ازبيماريها شناخته شده و وسايل متعددي با استفاده از فناوري نوين ساخته شده است كه اشخاص را درانجام كارها ياري مي دهد.
بنابراين در جهان اطلاعاتي امروز نقش علم و فناوري در جهت نوآوري و توسعه موضوعي اجتناب ناپذير است و پيشرفت و توسعه كشورها بر مبناي علم و دانش استوار است. پژوهش و توليد علم و فناوري از مهمترين عناصر رشد و توسعه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، صنعتي و سياسي كشور به حساب مي‌آيد. توفيق در اين زمينه‌ها در صورتي محقق مي‌شود كه در برنامه‌ريزي‌هاي هدفمند و كلان كشور، توجه مناسبي به امر پژوهش و توليد علم و فناوري صورت پذيرد. تاكنون كشوري در جهان ديده نشده است كه بدون توسعه همه جانبه علمي به توسعه اقتصادي و صنعتي برسد. بنابراين لازم است پژوهش و توليد علم و فناوري به عنوان يك مسأله حياتي و نيروي محركه پيشرفت و توسعه پايدار و رسيدن به رفاه و استقلال واقعي جامعه در اولويت قرار گيرد.
مقام معظم رهبري با توجه به اهميت اين موضوع، علم را مايه‏ى اقتدار ملى، قدرت ملي، ثروت ملي و سربلندى کشور مي دانند و مي فرمايند:
«علم مايه‏ى قدرت و ثروت است. اگر كشور شما و نظام جمهورى اسلامى بايد به اين قدرت و اقتدار دست پيدا كند تا بتواند از ملت خود، از كشور خود، از ارزشهاى خود و از نظام خود پشتيبانى كند و مصونيت ببخشد - كه قدرت فايده‏اش اين است؛ اقتدار براى زورگوئى به ديگران نيست، براى جلوگيرى از زورگوئى ديگران است - و اگر در كنار اين به ثروت احتياج دارد تا بتواند مشكلات گوناگونى را كه ميراث سالها حكومت استبدادى در اين كشور است برطرف كند، بايد علم را به دست بياورد. براى يك ملت، علم وسيله‏اى است براى رسيدن به اقتدار ملى و ثروت ملى.» (مقام معظم رهبري1387/06/05)
با ارتقاي علم و فناوري مي توان موقعيت اقتصادي کشور را بهبود بخشيد و افزايش نرخ رشد اقتصادي با بهره گيري از علم و فناوري قابل حصول است و براي توسعه و پيشرفت کشور بايد علم و فناوري پابه پاي هم حرکت کنند و ورود فناوري پيشرفته بايد همراه با پيشرفت علم صورت پذيرفت.
بنابراين رهبر معظم انقلاب حرکت علمي را براي کشور يک ضرورت مضاعف مي دانند: 
«حركت علمى براى كشور ما يك ضرورت مضاعف است؛ يك نياز مضاعف و مؤكد است. نياز است؛ چرا؟ چون علم، عامل عزت و قدرت و امنيت يك ملت است ... لذا تلاش ما بايد مضاعف باشد. پس، يك نياز است و اين نياز مؤكد و مضاعف است.» ( مقام معظم رهبري 1386/06/12)
ايشان حرکت علمي را براي کشور يک نياز موکد و مضاعف مي دانند و علت آن را چنين بيان مي کنند:
«حقيقتاً كشورى كه دستش از علم تهى است، نمي تواند توقع عزت، توقع استقلال و هويت و شخصيت، توقع امنيت و توقع رفاه داشته باشد. طبيعت زندگى بشر و جريان امور زندگى اين است. علم، عزت مي بخشد. جمله‏اى در نهج‏البلاغه هست كه خيلى جمله‏ى پرمغزى است. مي فرمايد: «العلم سلطان»؛ علم اقتدار است. «سلطان» يعنى اقتدار، قدرت. «العلم سلطان من وجده صال و من لم يجده صيل عليه»؛ علم اقتدار است. هر كس اين قدرت را به چنگ آورد، مي تواند تحكم كند؛ مي تواند غلبه پيدا كند؛ هر كسى كه اين اقتدار را به دست نياورد، «صيل عليه»؛ بر او غلبه پيدا خواهد شد؛ ديگران بر او قهر و غلبه پيدا مي كنند؛ به او تحكم مي كنند.» ( مقام معظم رهبري 1386/06/12)

گفتمان پيشرفت علم و فناورى، برهم زننده سلطه علمي در جهان
براي توسعه و پيشرفت بايد انحصار علمي در جهان را شکست و اين مهم بدست نمي آيد جز با گفتمان پيشرفت علم و فناوري؛ چرا که نظام سلطه علم را در انحصار خود مي خواهد تا تنها چند کشور اين ابزار مهم پيشرفت را در انحصار خود داشته باشند و مابقي مصرف کننده باشند بنابراين براي توسعه و پيشرفت کشور بايد اين انحصار قدرت نظام سلطه در جهان را با گفتمان پيشرفت علم و فناوري شکست. 
رهبر معظم انقلاب اسلامي با اشاره به وضع امروز جهان که قدرتهايي که داراي پيشرفت علمي هستند، سعي مي کنند اين پيشرفت را به صورت انحصاري نگه دارند، بر يک حرکت علمي براي به هم زدن اين سلطه تاکيد دارند. ايشان از اين حرکت علمي بعنوان «گفتمان پيشرفت علم و فناوري» ياد مي کنند: 
« در اين دنيا براى به هم زدن اين سلطه، بايد يك حركت علمى كرد. نظام جمهورى اسلامى كه از لحاظ ارزش‏گذارى و نظام ارزشى، نقطه‏ى مقابل آن چيزى است كه امروز سلطه‏گران غربى دنبالش هستند - و خب، موفق هم شده؛ از لحاظ سياسى موفق شده؛ خودش را تثبيت كرده؛ عليه توطئه‏ها سى سال ايستادگى كرده و در ابعاد مختلف خودش را پيش برده - براى اينكه بتواند هدفهاى خودش را تأمين بكند - كه آن هدفها، هدفهاى والاى انسانى است كه هر انسانى آنها را قبول دارد - بايد دنبال علم برود؛ اين است كه من گفته‏ام امروز يكى از پايه‏اى‏ترين گفتمانهاى كنونى كشور ما بايد گفتمان پيشرفت علم و فناورى باشد؛ اين برو برگرد ندارد. بدون اينكه ما به دنبال پيشرفت علمى و رشد علمى و افزايش توان علمى باشيم، و بدون اينكه اين امكان علمى را در سطح زندگى خودمان بياوريم و زندگى مادى را اعتلاء بدهيم، امكان مقابله‏ى با آن قدرتها وجود ندارد. اين پرچمى كه در دست جمهورى اسلامى است، در اين صورت در اهتزاز و سرپا خواهد ماند و پيروز خواهد شد.» ( مقام معظم رهبري 1387/06/05)

استفاده از این مطلب با درج نام نویسنده و ذکر منبع بلامانع است.
  سایر مطالب