مديريت رسانه

آموزش خبرنگاري/ فرآيند توليد خبر
دوشنبه 7 بهمن 1392 - 2:28:27 PM
  بزرگنمایی:

مقدمه: در دنياي ‌امروز بدون ‌اطلاع ‌از اخبار و آگاهي‌ از وقايع‌، تصميم‌گيري‌ و ادامة‌ فعاليت‌ پويا در زمينه‌هاي‌ مختلف‌، مقدور نيست‌. بنابراين خبر مهمترين کالاي توليدي رسانه هاست که مهمترين نياز مخاطبان را ارضاء مي کند.
در نوشتار حاضر قصد داريم به فرآيند توليد خبر در يک رسانه بپردازيم. براي اين منظور در ابتداي به تعاريفي از خبر، گزارش و تفسير خواهيم پرداخت و در ادامه با اشاره به اجزا و عناصر خبر و تعاريف آن، با خبر آشنا خواهيم شد و در پايان به سبک هاي خبر نويسي اشاره خواهيم کرد.
تعريف خبر
خبر، گزارشي از رويدادهاي واقعي و عيني است که داراي يک ياچند « ارزش خبري»  باشد وتحت تاثير عوامل درون سازماني (خبرنگار، مدير، سردبير، سياست هاي نشريه و...) و عوامل برون سازماني (مردم و مخاطبان، صاحبان آگهيها، گروههاي فشار و قوانين ومقررات مطبوعاتي) شکل گرفته باشد.
تعريف گزارش
گزارش عبارت است از داستان خبري 700 يا 900 کلمه‌اي که رويدادهاي سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و... را از زبان شخص سوم روايت مي‌کند. اين روايت به شيوه‌اي منطقي و وصف گونه حاوي اطلاعاتي زنجيروار است که تصويري از وضع، چگونگي و چرايي اتفاق، رويداد يا سوژه را در اذهان مخاطب ايجاد مي‌کند، به گونه‌اي که خواننده احساس مي‌کند که با رويداد آغاز مي‌شود، حرکت مي‌کند و اين فرايند مداوم را طي مي‌کند.
تعريف تفسير:
«تفسير» را مي توان مجموعه­اي از اقدام‌ها دانست که مفسران بر روي خبرها انجام مي‌دهند تا به کشف حقايقي تازه درباره هر خبر و در نهايت‌، نظر نهايي درباره آن دست يابند.
تفسير‌ گزارش اخبار و وقايع است که همراه با عقيده و نظر مفسر ارايه مي­شود و در پاسخ به عنصر خبري «چرا» شکل مي‌گيرد. به بيان ديگر‌، آنچه بايد ذهن مفسر را همواره به خود مشغول ‌دارد؛ طرح پرسش‌هايي مختلف البته با اين مضمون مشترک است که «چرا» اين رويداد در اين مقطع زماني به وقوع پيوست و در صدر خبرهاي مورد علاقه مخاطبان جاي گرفت؟
«هدف» از تفسير هر خبر قابل‌ تفسير، آشکارساختن لايه‌هاي پنهاني است که به صورت مبهم در «متن» خبر وجود دارد و نيازمند شرح و توضيحي افزون‌‌تر است.

تفاوت خبر، گزارش و تفسير
خبر:
در خبر نبايد و هيچ حقي نداريم در آن دخل و تصرف کنيم بلکه عين واقعه را بايد بيان کنيم و يک خبرنگار بايد وقايع را بي طرفانه بدون غرض ديدنيها و شنيدنيها را منتقل کند.
تفسير: مفسر يا نويسنده درباره رويدادي که احتمالاً خبر آن جداگانه منتشر شده اظهار نظر مي کنند و در نوشته هايش استنباط، انديشه و قضاوت شخصي خود را بيان مي کند مي تواند از نظريه ديگران که مورد قبول اوست استفاده کند. در تفسير نويسنده ممکن است موضوعي را رد يا از آن حمايت کند به طور کلي تفسير در رده بندي مقاله هاي روزنامه نگاري قرار مي گيرد و نظر نويسنده در مورد يک رويداد است و در آن به عنصر خبري چرا پاسخ داده مي شود.
گزارش: منظور بيان مفصل و مشروح عناصر عيني و واقعه يک رويداد که خبرنگار حقي ندارد نظرات شخصي خود را در آن بيان کند در واقعه به عناصر چرا و چگونه تواماً پاسخ مي گويد.

اجزاي خبر
بطور کلي يک خبر از چهار بخش تشکيل يافته است.
تيتر: نكته آغازين خبر كه عمدتا جذابترين و پر ارزش ترين و زيبا ترين قسمت خبر را به خود اختصاص مي دهد را تيتر مي گويند. بعبارت ديگر مهمترين پيام خبر بطور خلاصه و فشرده و بمنظور ترغيب خواننده براي خواندن ليد و متن را تيتر گويند. تيتر بايد با حداقل کلمات، حداکثر معني را برساند. تيتر در حقيقت خلاصه عنصر جذاب خبر است که به وسيله آن خواننده جذب خبر مي‌شود.
مثال: کنگره بزرگداشت عطار نيشابوري در مشهد برگزار شد
ليد: ليد مهم ترين قسمت خبر يا خلاصه مهم ترين بخش خبر است. ليد خواننده را به خواندن متن خبر ترغيب مي‌کند.
تفاوت تيتر با ليد در اين است که تيتر يک جمله کوتاه و فشرده است در حالي که ليد همان مطالب در يک يا دو جمله طولاني بيان مي‌دارد.
متن خبر: آن قسمت از خبر که بعد از ليد يا مقدمه مي آيد، متن خبر ناميده مي شود که نگارش آن در سبک هاي خبر نويسي متفاوت است. -  متن خبر، بنا به ضرورت ممکن است از يک يا دو جمله و بند تا بيش از ده جمله و بند طول داشته باشد. - آن چه متن خبر را جذاب و مخاطب را به خواندن يا ديدن و شنيدن آن ترغيب مي کند، ارتباط و هماهنگي بين جملات و بندهاي متن است.
منبع خبر:  منبع خبر را به مفهوم عام و ساده آن خاستگاه و ريشة خبر مي گويند.
 
ضرورت استفاده از منبع خبر:
1- مستند کردن خبر
2- اعتباردادن
3- سلب مسئوليت
4- مانور حضور

نحوه استفاده از منبع خبر:
الف) مطبوعات: در مطبوعات، اغلب مکان وقوع رويداد و منبع خبر، در ابتداي خبر يعني قبل از ليد و مقدمه نوشته مي شود.
ب) راديو و تلويزيون: منبع خبر قبل از ليد و مقدمه ذکر نمي شود، بلکه بنا به ضرورت، ممکن است در ابتداي ليد، مقدمه يا در متن خبر آورده شود.
ج) خبرگزاريها: در تلکس هاي خبرگزاريها، علاوه بر نام مکان وقوع رويداد و منبع خبر، تاريخ ارسال خبر و برخي اطلاعات ديگر نيز ذکر مي شود.

مراحل توليد خبر
بطور کلي مراحل ‌تهيه‌ و انتشار خبر به سه‌ مرحله تقسيم ‌مي‌شود :
         1ـ شناخت‌ خبر
        2ـ جمع‌آوري ‌اطلاعات‌
         3ـ تنظيم‌ و نگارش‌ خبر
مرحله اول: شناخت خبر
«شناخت‌خبر و تعاريف‌آن» نخستين‌گام ‌در تهيه‌ و تنظيم ‌خبر ‌است. هر روز رويدادهاي ‌بي‌شماري‌ در جهان‌اتفاق‌مي‌افتد. به‌عنوان‌خبرنگار، قبل‌ از هر اقدامي ‌بايد بتوانيم‌ از ميان‌تعداد زيادي‌ رويداد كه ‌شاهد آن‌هستيم‌يا به‌دست ‌ما مي‌رسد، «خبر» را از «غيرخبر» تشخيص‌دهيم‌.
اين مرحله با شناخت ارزش خبري بهتر انجام مي شود:
ارزش هاي خبري
1- در برگيري: الف – حال ب- آينده ج- مستقيم د – غيرمستقيم هـ - مثبت د- منفي
2- شهرت: الف – شهرت حقيقي: افراد شخصي (- مثبت- منفي) ب – شهرت حقوقي: سازماني (- مثبت- منفي )
3- مجاورت:
الف – جغرافياي: فاصله بين مکان وقوع رويداد و مکان استقرار مخاطب
ب – معنوي: ارتباط با اعتقادات، زبان، سياست، وحدت ملي و منافع اقتصادي و ...
4- بزرگي (فراواني مقدار و تعداد): ارتباط با آمار و ارقام
5- عجيب و استثنايي: ارتباط با موارد استثنايي، غيرعادي و عجيب
6- برخورد (اختلاف، درگيري):
 - برخورد فيزيکي افراد، گروه ها، ملت ها و حيوانات با يکديگر يا با طبيعت.
 - برخورد فکري يا ايدئولوژيکي
7- زمان يا تازگي رويداد: فاصله بين زمان وقوع رويداد و زمان انتشار آن

مرحله دوم: جمع آوري اطلاعات
بعد از شناخت خبر بايد بتوانيم تمامي اطلاعات راجع به آن را جمع آوري و در نهايت بايد اطلاعات جمع آوري شده را در بسته بندي مناسب به مخاطبان عرضه نمائيم.
جمع آوري اطلاعات مربوط به اخبار با توجه به منابع خبري انجام مي شود.
در اين مرحله دست اندركاران امور خبري بويژه خبرنگاران از طريق مصاحبه ، مشاهده ، تلفيقي از مصاحبه و مشاهده به جستجو ، مطالعه و جمع آوري اطلاعات مي پردازند . در اين مرحله بايد به شگردها و تكنيك هاي جمع اوري اطلاعات مسلط باشيم.
يکي از راههاي مهم و معمول جمع آوري اطلاعات، پاسخ به عناصر شش گانه خبر (News Elements) است.
    عناصر خبري عبارتند از :
که؟ ................................................................ Who
کجا؟ ......................................................... Where
کي؟ ............................................................ When
چه؟ ............................................................. What
چرا؟ .............................................................. Why
چگونه؟ ......................................................... How
عنصر خبري «که» (چه کسي)
اين عنصر خبري به عوامل درگير در خبر ربط دارد. اين عوامل حقيقي يا حقوقي فقط به فاعل رويداد محدود نمي شود، بلکه در برخي مواقع مفعول را نيز شامل مي شوند.
عنصر خبري «کجا»
محل وقوع رويداد را مشخص مي کند.اين عنصر خبري ضمن مستند کردن اطلاعات، چنانچه محل وقوع رويداد به محل زندگي مخاطب نزديک باشد، به علت داشتن ارزش خبري مجاورت، براي مخاطب بسيار مهم خواهد بود.
عنصر خبري «کي؟» (چه موقع)
اين عنصر به زمان رويداد مربوط مي شود. هرقدر فاصله زمان وقوع يک رويداد با انتشار آن کمتر باشد، آن خبر تازگي و جذابيت بيشتري دارد.
عنصر خبري «چه؟»
عنصر «چه؟» به ارزش هاي خبري دربرگيري، برخورد، فراواني مقدار و تعداد و عجايب و استثناها مربوط مي شود. اين عنصر خبري ماهيت رويداد را بيان مي کند.
عنصر خبري «چرا؟»
به علت وقوع رويداد مربوط مي شود.اين عنصر بيشتر در «تفسير» کاربرد دارد، اما در خبر نيز مورد نياز مخاطبان است.
عنصر خبري «چگونه؟»
جنبه هاي توصيفي رويداد را بيان و چگونگي بروز رويداد را مشخص مي کند.

مرحله سوم: تنظيم‌ و نگارش‌ خبر
تنظيم و نگارش خبر، مرحله بسيار مهمي در فرآيند توليد اخبار خبرگزاري آريا مي باشد. خبرنگاران خبرگزاري آيا به محض اطلاع از وقوع يك رويداد خيلي مهم، ابتدا در يك خبر سريع 3 تا 5 كلمه اي به نام Flash كه به فارسي مي توان آن را " فوري " با " برق آسا  " ناميد به خبرگيران هشدار مي دهند و بعد جريان بسيار مختصر واقعه را مخابره مي كنند و سپس با كسب آگاهي هاي بيشتر اطلاعات تكميلي را ارسال مي دارند و بالاخره با وقوف به چگونگي كامل واقعه و اطمينان قاطع نسبت به آن جريان مشروح و مفصل را مخابره مي كنند.
خبرگزاري براي جلب بيشتر مشتركان خود از واژه اعلام خبر Flash يا فوري استفاده مي كند. روزنامه نگاران وقتي كه با اين واژه بر روي تلكس مواجه مي شوند، حواسشان را كاملا جمع مي كنند زيرا كه اين واژه براي آنها يك مفهوم خاص دارد و آن اين كه : يك خبر مهم در راه است.
تنظم و نگارش خبر بر اساس يکي از سبک هاي خبر نويسي صورت مي گيرد.
سبک هاي خبر نويسي
الف) سبک تاريخي (Chronological style)
ب) سبک هرم وارونه (Inverted Pyramid Style)
ج) سبک تاريخي همراه با ليد (Combination Style)
د) سبک بازگشت به عقب
و) سبک تشريحي
ه)  سبک پايان شگفت انگيز
سبک تاريخي
 شيوه تاريخي تنظيم خبر، راحت ترين روش نگارش خبر، به ويژه براي خبرنگاران مبتدي است. در اين سبک، قسمت هاي مختلف رويداد دقيقاً به ترتيب زمان وقوع، يعني همان ترتيبي که اتفاق افتاده اند، پشت سر هم نوشته مي شوند.
اين سبک در تنظيم خبرهاي علمي، اخبار جلسات رسمي و همين طور خبرهاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي بيشتر کاربرد دارد.
الف) شناسايي سبک تاريخي
يکي از راه هاي تشخيص اين سبک، اين است که در اين سبک معمولاً از عباراتي که توالي مطالب را نشان مي دهند، استفاده مي شود. عباراتي مانند در آغاز، در ابتدا، آن گاه و ...
ب) مزاياي سبک تاريخي
بيان کامل تر مطالب و رويدادهاي خبري و همچنين اعمال نظر کمتر خبرنگاران در حذف، اضافه يا برجسته کردن مطالب، از مهم ترين مزاياي سبک تاريخي است.
پ) معايب سبک تاريخي
به علت اين که در اين سبک، خبرها به ترتيب زمان وقوع تنظيم مي شوند، مخاطب براي دريافت مهم ترين قسمت خبر، زمان بيشتري صرف مي کند. بنابراين ممکن است خسته و رغبتش به خواندن و پي گيري همه خبر کم شود.
علت ديگر، مشکل در تيتر زدن و صفحه آرايي در روزنامه ها و مجلات و بستن خبرهاي راديو تلويزيوني است.

سبک هرم وارونه (Inverted Pyramid Style)
درسبك هرم وارونه قاعدة هرم حاوي جذابترين ، ودر بسياري از مواقع، حاوي مهمترين بخش خبر (به شكل نگاه كنيد) است و نوك آن _ بخش انتهايي _ حاوي بي اهميت ترين بخشهاي ماجراست.
در واقع درسبك هرم وارونه مطالب با توجه به ميزان اهميت آنها از بالا به پايين تنظيم مي شوند.
سبك هرم وارونه عمدتاً به دو منظور مورد استفاده قرار مي گيرد و مقبوليت دارد:
شيوة طبيعي نقل وقايع؛ چنانكه مردم درخبر دهي به يكديگر از همين شيوه وسياق پيروي مي كنند.
مشخص شدن سريع تكليف خواننده با متن: خواننده به محض خواندن پاراگراف نخست، اگر تمايلي به خواندن موضوع حس كند، بقيه مطلب را خواهد خواند و به اين ترتيب وقت او تلف نخواهد شد.
امتيازات:
1- مخاطب براي دريافت مهمترين مطالاب خبري زمان کمتري صرف ميکند.
2- مخاطب کمتر خسته شده و حس کنجکاوي اوفوراً ارضا ميشود.
3- کار تيتر زدن براي خبرنگار آسان مي شود.
معايب:
1- اعمال نظر خبرنگار، سردبير و دست اندرکاران امور خبري در حذف يا برجسته کردن قسمتهايي از خبر، به مراتب بيش از ساير سبک هاست.
2- ممکن است خبرها به شکل کامل و جامع بيان نشوند.
3- چون خلاصه مهمترين قسمت خبر در ابتداي آن مي آيد احتمال تکرار همان مطلب بسيار زياد است.
4- ممکن است مخاطب از دنبال کردن خبرها منصرف شود.
سبک تاريخي همراه با ليد
اين شيوه از دو جزء ليد و سبک تاريخي تشکيل شده است.
ليد مهمترين يا خلاصه مهم ترين بخش خبر است که در قالب کلمات کوتاه، جذاب و در عين حال پرمعنا در ابتداي خبر مي آيد.
خاص پوشش دادن به خبرهاي شهري و حادثه اي است.
سبک بازگشت به عقب
در خبرهاي کوتاه کاربرد دارد. مطالب از آخرين قسمت شروع و سپس سابقه و پيشينه آن مفصل تر نوشته مي شود. اين سبک ممکن است ليد هم داشته باشد.
در سبك بازگشت به گذشته، كه نقطة مقابل سبك تاريخي است، متن خبر با آخرين بخش رويداد شروع مي شود و سپس سابقه و پيشينة ماجرا ارائه مي گردد. سبك بازگشت به گذشته، كه براي هر نوع خبري مناسب نيست، صرفاً به كار ارائة خبرهاي نسبتاً كوتاه مي آيد و بايد مراقب بود كه مطلب به شكلي عرضه نشود كه به درك آن لطمه وارد آيد.
سبک تشريحي
اين شيوه کاربرد کمتري دارد. در خبرهاي طولاني يا مورد اختلاف و بحث انگيز استفاده مي شود. پس از ذکر هر قسمت از خبر، اطلاعات تکميلي ارائه مي شود.
در سبك تشريحي همانطور كه واقعه را قسمت به قسمت گزارش مي كنيم براي هر بخش از خبر توضيحات كافي حاشيه اي مي دهيم. سبك تشريحي بيشتر به كار خبرهايي مي آيد كه دربارة آن ها اختلاف نظرهاي بسيار وجود دارد. از سبك تشريحي مي توان در تنظيم خبرهاي بلند و همچنين گزارش نويسي- به ويژه گزارشهاي تفصيلي- استفاده كرد.

سبک پايان شگفت انگيز
در اين سبک نگارش خبر طوري تنظيم مي شود که به قسمت جذاب، شگفت انگيز و شيرين خاتمه يابد. در واقع قفل خبر، در قسمت انتهاي آن براي مخاطبان گشوده مي شود.
اين شيوه براي خبرهاي کوتاه مناسب تر است.
سبك پايان شگفت انگيز بيشتر در خور رويدادهايي است كه خود از چاشني شگفتي و ندرت برخوردارند و روزنامه نگار براي آنكه اين چاشني راكاملاً كارساز كند، از اين سبك بهره مي جويد. توصيه مي شود كه نبايد سعي شود كه رويدادهاي طولاني در قالب اين سبك عرضه گردند. براي اين كار سبك تاريخي به همراه ليد، كه به آن پرداختيم، فرصتهاي بيشتري را در اختيار نويسنده قرار مي دهد. در سبك پايان شگفت انگيز، هم مي توان از ايجاز سبك هرم وارونه و هم از فضاسازي خاص سبك تاريخي به همراه ليد بهره برد.
 
تهيه و تنظيم: عليرضا تاجريان

استفاده از این مطلب با درج نام نویسنده و ذکر منبع بلامانع است.
  سایر مطالب