فرهنگي

زينت دهندگان سفره هفت سين
چهارشنبه 28 اسفند 1392 - 4:17:54 PM
  بزرگنمایی:

خوان نوروزي (سفره هفت سين) بايد سفيد باشد چرا که نشانه پاکي و سفيد بختي و روشنايي است و نيز نشانه جهان بي پايان است که بارگاه يزدان در آن است. در سفره و يا همان خوان نوروزي مواد و چيدني‌هايي گذاشته مي‌شود که هرکدام نشانه و نمادي از سلامتي، ‌رزق و روزي، زايش، ‌برکت و … است.
 
 

 

سبزه
شايد زيباترين ويژگي سفره هفت سين را مي‌توان به وجود سبزه آن دانست، به اين دليل که سبزه با رنگ و طراوت خود دلها را شادمان مي سازد و با نگريستن به آن طلوع سال جديد را زيباتر مي‌کند. در ايران باستان رسم بر اين بود که بيست و پنج روز قبل از نوروز در کاخ پادشاهان دوازده ستون از خشت خام برپا مي‌ساختند و بر هر کدام يک نوع غله مي‌کاشتند و معتقد بودند اگر سبزه‌ها خوب برويد سال پر برکتي است.
در ايران باستان دانه‌هاي گندم، جو، برنج، لوبيا، عدس، ارزن، باقلا، نخود و کنجد را بر اين ستون‌هاي خشتي مي‌کاشتند و روز ششم فروردين آنها را برمي چيدند و به نشان برکت و باروري در تالارها پخش مي‌کردند و معمولا سه قاب از سبزه به نماد انديشه نيک، گفتار نيک و کردار نيک بر خوان مي‌گذاشتند و اغلب کنار آنها گندم، جو و ارزن که نقش مهمي در خوراک مردم داشتند سبز مي کردند تا سبب فراواني اين دانه‌ها در سال جديد گردد.
امروزه نيز آن چيزي که وجودش بر سر سفره هفت سين ضرورت دارد، سبزه است. مردم يزد از نيمه اسفند به سبز کردن سبزه در کاسه و بشقاب و حتي بر روي کوزه‌هاي سفالي مي‌پردازند. زرتشتيان رويش سبزه را در نوروز نشان تازه شدن زندگي و فصل رويش دانه‌ها که خود برکت زندگي محسوب مي‌شود، مي‌دانند. در گذشته زرتشتيان يزد بيشتر “تره تيزک” را که در گويش خود بدان “ششه” مي‌گويند بر روي کوزه‌هاي سفالي سبز مي‌کردند.

دانه‌هايي که امروزه کشت مي‌شود بيشتر گندم و عدس است ولي ماش و تره تيزک را نيز سبز مي‌کنند. معمولا تره تيزک را يک شبانه روز خيس مي‌کنند سپس آن را در کيسه‌هاي پارچه‌اي نازک مي ريزند و در جايي گرم قرار مي‌دهند تا جوانه بزند، جوانه زدن دانه‌ها را در گويش زرتشتيان يزد روز آمدن مي‌گويند، بعد از آن که دانه‌هاي روز آمده را در بشقاب‌هاي پهن بي لبه که معمولا سه عدد و مخصوص کاشتن سبزه هستند، ريختند، روي جوانه‌ها را پرده‌اي از ماسه نرم مي‌ريزند و آب مي‌دهند تا سبز شود.

آتشدان (مجمر)
بر سر سفره هفت سين زرتشتيان وجود آتشدان، نماد اردي بهشت امشاسپند، اهميت خاصي دارد. آتش اين مجمر از آتش مقدس مايه مي‌گيرد معمولا در کنار آتشدان دانه‌هاي اسفند کندر اشتره و نيز چوب‌هاي خوشبو چون عود و صندل وجود دارد. روشنايي تجلي اهورا مزدا است و نماد درستي و نيک انديشي و راستي بنابراين بايد بر سر سفره هفت سين باشد. در ايران باستان در دو سوي آتشدان شمعدان‌هاي گران‌بها يا چراغ مي‌نهادند و آنها را مي‌افروختند و اين نشاني از دنياي پرفروغ بي پايان بود که اهريمن بدانجا راه ندارد.

کتاب مقدس
يکي ديگر از چيدني‌هاي خوان نوروزي وجود کتاب مقدس به عنوان نماد اهورا مزدا است. در دوران ساسانيان کتاب اوستا را برخوان مي گذاشتند و قبل از فرا رسيدن سال قسمتي از آن را که معمولا “فروردين يشت” است، مي خواندند و از فرورهاي شاهان، پاکان، ‌پارسايان، دلاوران و شهسواران که در “فروردين يشت” نام آنها آمده، ياد مي‌کردند.
امروز بر سر سفره نوروزي ما مسلمانان قرآن گذاشته مي‌شود و هر کس قسمتي از کتاب ديني خود را مي‌خواند تا سال نو را با آيه‌هاي مبارک الهي شروع کرده باشد.

کوزه آب
در گذشته کوزه آب که توسط دختران نابالغ از چشمه‌ها پر مي‌شد با زينتي از گردنبندها بر سر خوان نوروزي نهاده مي‌شد. امروزه کوزه سفالي را پر از آب مي‌کنند و به جاي جواهرات با سبزه و روبان تزيين مي‌کنند و همراه با تاس مسين پر از آب و برگ‌هاي آويشن در حالي که يک عدد انار سرخ هم در آن نهاده‌اند، بر سفره مي گذارند.

نان
نان که نمادي از برکت است، چه در گذشته و چه در حال بر سر سفره نوروزي مي‌گذاشتند و اکنون نيز يا نان سنگک بزرگي مي پزند و براي برکت سفره بر آن مي‌گذارند يا اينکه نان را به صورت کماج شيرين درآورده بر خوان نوروزي مي‌نهند. در زمان ساسانيان گرده نان‌هايي به اندازه يک کف دست يا اندکي کوچکتر مي پختند که به آنها “درون” مي‌گفتند و گاهي بر آن نوعي نيايش مي‌خواندند و بدين ترتيب نان‌هاي نوروزي را برکت مي‌بخشيدند. امروزه زرتشتيان علاوه بر نان معمولي نان‌هاي ديگري مانند کماج، نان شير و چند نوع شيريني خانگي که بيشتر جنبه تشريفاتي دارد، مي‌گذارند.
بر سر سفره هفت سين يزدي‌ها شيريني‌هاي معروف يزدي هم به چشم مي‌خورد که معمولا در ديس‌هاي بزرگ به طرز زيبايي چيده مي‌شود و در اعياد و جشن‌ها و به ويژه عيد نوروز مصرف فراوان دارد.

تخم مرغ
تخم مرغ بن مايه خوان نوروزي است و به صورت رنگ کرده مي‌بايست بر سر سفره هفت سين جلوه نمايي کند، زيرا که تخم و تخمه نمادي است از نطفه و نژاد و در روز جشن تولد آدميان که تخمه و نطفه پديدار مي‌گردد. تخم مرغ تمثيلي است از نطفه باروري که به زودي بايد جان بگيرد و زندگي يابد و زايش کيهاني انجام پذيرد. پوست آن هم نمادي است از آسمان و طاق کيهان.

آيينه
به اعتقاد زرتشتي‌ها چون آخرين ماه سال زمان تولد آدم ابوالبشر است، بنابراين بايد نمادي از آن در خوان نوروزي باشد تا شکل پذيري آسان شود. از اين رو آيينه‌اي در بالاي خوان نهاده مي‌شود و در اطراف آن شمع يا چراغي مي‌گذارند. اغلب تعداد شمع‌ها با تعداد فرزندان خانواده ارتباط دارد و نيز آيينه‌اي ديگر در زير تخم مرغ گذاشته مي‌شود تا انعکاس وجود آدمي در آيينه ديده شود و نيز آيينه زير تخم مرغ هم نمايانگر تحويل سال است. وقتي که گاو آسماني، کره زمين را از شاخي به شاخ ديگر مي‌افکند در آن زمان تخم مرغ بر روي آيينه خواهد جنبيد، در جلوي آيينه هم مشتي گندم به نشانه روزي فراخ مي‌پاشند.

سمنو
سمنو که از جوانه‌هاي تازه رسيده گندم تهيه مي‌شود، نماد فراواني خوراک و غذاهاي خوب و پر نيرو است و نيز نمادي براي زايش گياهي و بارور شدن گياهان توسط فرورهاست.

سنجد
سنجد که عطر برگ و شکوفه‌هاي آن محرک عشق و مهر است و از مقدمات اصلي زايندگي به شمار مي‌آيد، بايد بر سر خوان نوروزي نمايان باشد. وجود سنجد در سفره نوروزي انگيزه زايش کيهاني است گاه زرتشتيان دانه‌هاي سنجد را با آويشن در هم مي‌آميزند و همراه با نقل و سکه بر سر سفره نوروزي مي‌گذارند.

سير
نماد ميکروب زدايي و پاکيزگي محيط زيست و سلامت بدن و نيز زدودن چشم زخم است که بايد حتما بر سر سفره نهاده شود. به اعتقاد زرتشتيان بوي سير ديوان را مي‌گريزاند. زرتشتيان سير را با تکه‌هاي نان که در آن تريد کرده‌اند، در مراسم پرسه با سداب به کار مي‌برند و بر سر سفره نيايش مي‌گذارند. پوست سير را هرگز در جايي نمي‌گذارند زيرا معتقدند از سحر هم بدتر است، به همين جهت براي کندن پوست آن ابتدا سير را در آب مي‌خيسانند و بعد پوستش را مي‌کنند، همچنين معتقدند اگر پوست سير را با پياز گلپر و اسفند در خانه بسوزانند، به خصوص در صبح روز پنجشنبه، بويش، خانه را پاک مي‌کند.

سرکه
همانند سير نمايانگر پاکي محيط، زدودن آلودگي و باطل کردن سحر و جادو است.

سماق
سماق نماد عشق مهر و پيوند دلها است که بر سر سفره هفت سين نهاده مي‌شود.

سپند(اسفند)
اسفند نيز نشانه‌اي است از دفع چشم زخم که در زمان‌هاي کهن مقدس بوده، است و در مراسم نيايشي به کار مي رفته است. امروزه نيز ار آن براي دفع چشم زخم و به نيت درود فرستادن براي عزيزان از دست رفته و همچنين ضد عفوني کردن محيط استفاده مي‌شود. زرتشتيان اسفند را در خوانچه مخصوصي مي‌نهند چراکه نشانه همه امشاسپندان و مقدسان است. اسفند همراه با کندر و ديگر خوشبوهاي مخصوص آتش هميشه در خانه زرتشتيان وجود دارد و روزي 2 تا 3 بار آن‌ها را برآتش مي ريزند به خصوص در مراسم سوگواري و شادي اسفند دود کردن امري رايج است.

سکه
پول زرد و سفيد در خوان نوروزي نمادي است از شهريور امشاسپند که موکل است بر فلزات و بودن آن بر سر خوان که موجب برکت و سرشاري کيسه است. بر سر خوان نوروزي زرتشتيان و گاه غير زرتشتيان چيدني‌هاي ديگر هم نهاده مي‌شود؛ شيريني و نقل که نماد شيرين کامي است؛‌ گلابدان پر از گلاب و همچنين سبزي خوردن، ‌پنير و کاهو که طراوت و نيز زيبايي سفره را دو چندان مي‌کند.در برخي از سفره‌ها آرد هم وجود دارد که آن هم نمادي است از برکت نوروزي اما دو چيز مهم ديگر بر سر سفره هفت سين نمادين است، يکي انار و ديگري تنگ ماهي.

انار
انار از مقدس ترين درختان است که تقدسش را همچنان تا به امروز حفظ کرده است. درخت انار به سبب رنگ سبز تند برگ‌هايش و نيز به جهت رنگ و شکل غنچه و گل مانندش، همانند آتشدان است و هميشه مقدس بوده است. پردانگي انار نماينده برکت و باروري و رزق فراوان است و نمادي است از باروري ناهيد. زرتشتيان معمولا در تاس مس پر از آب يک عدد انار هم مي‌گذارند با اين باور که اين ميوه پردانه در سال جديد برکت و رزق فراوان براي خانواده به همراه داشته باشد، به ويژه انارهاي خوش آب و رنگ و آبدار شهر کويري يزد که اکثرا براي استفاده در سفره‌هاي هفت سين در پوششي از کاه در گودال‌هاي زميني نگه داري مي شود تا در سال نو به زيبايي سفره هفت سين بيفزايد.

ماهي
يکي ديگر از زينت دهندگان سفره هفت سين، ماهي است، اسفند ماه در برج حوت است و حوت يعني ماهي. در هنگام نوروز برج حوت به برج حمل تحويل مي‌گردد و از اين رو نمادي از آخرين ماه سال در خوان نوروزي گذاشته مي‌شود. علاوه بر آن ماهي يکي از نمادهاي آناهيتا فرشته آب و باروري است که وظيفه اصلي نوروز را که باروري است بر عهده دارد. خوردن سبزي پلو با ماهي نيز در شب عيد از اين روست و ظرف پر از آب با چند ماهي قرمز نماديست از روزي حلال.

گل بيدمشک
گل بيدمشک نمادي است از اسپندارمذامشاسپند و گل نيز ويژه اسفند ماه است به خصوص گل بيد‌مشک که از عطر خاصي نيز برخوردار است و در معطر ساختن فضاي خانه نقش بسزايي دارد.

نارنج
نمادي است از گوي زمين و هنگاميکه در ظرف آبي نهاده شده باشد، نمادي است از گوي زمين در کيهان و گردش آن بر روي آب نمودار گذاشتن برج‌هاي دوازده گانه و تحويل سال است. علاوه بر اين‌ها بر سر سفره زرتشتيان کاسه‌اي پر از پالوده خانگي و نيز کاسه‌اي از خشکبار ترش مزه مانند برگه شفتالو، ‌برگه زردآلو، ‌آلبالو و آلوچه را که قبلا در آب خيسانده‌اند، نيز مي‌گذارند و نيز مقداري پسته، ‌فندق، بادام زميني و تخمه را که قبلا خندان کرده و بو داده‌اند، داخل کيسه‌اي به نام دولک مي‌ريزند و به عنوان آجيل نوروزي بر سر سفره مي‌نهند.

علاوه بر آن بر سر سفره هفت سين گلهاي زيبا و خوشبويي چون گل نرگس،‌ گل سنبل و گل شب بو که نويد بخش بهار هستند، ديده مي‌شود. زمانيکه سفره چيده شد همه اهل خانه حمام رفته و لباس نو پوشيده، گرد سفره هفت سين مي‌نشينند و چند دقيقه مانده به تحويل سال همگي با هم خواندن سرودهايي، خداوند را سپاس و نيايش مي‌کنند.
سال که تحويل شد جملگي با شادي وصف ناپذيري سال جديد را تبريک گفته، روبوسي مي‌کنند؛ بانوي خانه آينه و گلاب پاش را از سر سفره برداشته و گلاب را در دست هر کدام مي ريزد و همزمان آيينه را رو به روي چهره آنها مي‌گيرد تا روي خود را ببيند. اين کار از سالخورده ترين فرد خانواده شروع مي شود. آنگاه همگي به وسيله نقل خوشمزه يزدي(معمولا نقل بيدمشکي،‌ نقل بادام و يا نقل پسته) که در قنادي‌هاي يزد تهيه مي‌شود و نيز ساير شيريني‌ها پذيرايي شده، دهانشان را شيرين مي کنند. سپس پدر خانواده به همه اعضاي خانواده عيدي مي‌دهد و بعد از آن مقداري از غذاهاي درون سفره با شادي صرف مي‌شود.

استفاده از این مطلب با درج نام نویسنده و ذکر منبع بلامانع است.
  سایر مطالب