فرهنگي

عيد قربان؛ عيد شرف و بزرگي انسان
سه شنبه 25 آبان 1389 - 7:14:31 PM
  بزرگنمایی:

نويسنده: عليرضا تاجريان
اشاره: عيد قربان را عيد شرف و بزرگي انسان ناميده اند و در گراميداشت آن، كشورهاي اسلامي جشنهاي با شكوهي برگزار مي كنند برپايي نماز عيد قربان،  نهايت خضوع و بندگي انسانها را به نمايش مي گذارد و نشان مي دهد كه جشن پيروزي در اسلام، زماني است كه انسان در انجام مسئوليت هاي بزرگي كه خداوند بر دوش او نهاده، موفق شود. 
عيد قربان، عيد تقرب به درگاه خداوند و حسن ختامي زيبا براي اعمال خالصانه حج و تقرب به پروردگار است. در اين مرحله از اعمال، حاجي در بيم و اميد آن است كه آيا توانسته عبادت سازنده حج را بدرستي انجام دهد و آيا اين روز، براي او عيدي واقعي است؟
در فرهنگ اسلامي، انسان موجودي متعهد و مسئول است به همين دليل جشن و عيد نيز به چگونگي عمل و اخلاص او در انجام وظايف بستگي دارد هرگاه فرد در پيروي از برنامه هاي دين و كسب خشنودي خداوند بكوشد و تا حد توان از زشتيها و كجيها فاصله بگيرد، آن روز عيد و روز كاميابي و بهروزي اوست.
در اين نوشتار قصد داريم از حکمت هاي قرباني کردن در عيد شرف و بزرگي انسان، سخن بگوييم.

عيد قربان؛ روز قبولي طاعات و عبادات
عيد قربان روز قبولي طاعات و عبادات است. عيد قربان، عيد رستگاري و هدايت  و عيـد طاعت و بندگي است و اين نيز يكي از رموز نهفته در آداب حج است. در اين روز زائران با انجام اعمال و مناسك حج، سرود بندگي سر مي دهند.
عيد قربان، اوج مناسك حج است؛ در مني، چهره مشتاق و خداجوي زائران تماشايي است انسانهايي كه دل در گرو عشق خدا نهاده اند، با شور و شعفي وصف ناپذير تلاش مي كنند كه به نشانه اخلاص، سالم ترين حيوان را براي قرباني انتخاب كنند.
عيد قربان؛ روز شادماني و سرور انسانهاي خدا جو و روز بزرگترين آزمون الهي است. سرزمين مني در اين روز، شاهد حضور انسانهايي است که دلهايشان سرشار از شوق عبوديت و بندگي است و بر زبانشان کلام زيباي ابراهيم، پيامبر توحيد جاري است که به پيشگاه خداوند چنين عرض كرد: « من روي خود را بسوي كسي كردم كه آسمانها و زمين را آفريده، من در ايمان خود خالصم و از مشركان نيستم.» ( سوره انعام آيه 79)
حاجيان اين روز را عيد مي گيرند، چراکه به لطف و رحمت الهي، بر هواي نفس فائق آمده و خود را آماده ساخته اند تا در مسير صحيح زندگي گام بگذارند. آنان پس از قرباني کردن، تقصير مي کنند يعني موي سر خود را مي تراشند و يا ناخن هاي خود را کوتاه مي کنند. سپس با شور و شوق، عيد قربان را به يکديگر تبريک مي گويند. اين عيد بزرگ يادآور نکته اي مهم در زندگي است و آن اين است که جشن و سرور واقعي زماني است که آدمي فرامين الهي را به جا آورده و يک گام به خدا نزديکتر شده باشد.

عيد قربان و حکايت يک عشق آسماني
عيد قربان، حکايتي زيبا از يك عشق آسماني است و جشن تقرب انسان به درگاه خداوند است. اين هدف جز در سايه بريدن از تعلقات و رستن از وابستگي هاي دنيايي تحقق نمي يابد. راز زندگي مردان راستين، در اين است که آنان براي رسيدن به رضايت محبوب، هرچه را جز خدا در دل دارند، برجاي مي گذارند تا پاک و مطهر به بارگاه حضرت حق وارد شوند، آنگونه که مردان بزرگي چون ابراهيم و اسماعيل عمل کردند. مراسم اين روز بزرگ، ريشه اي تاريخي و مرتبط با داستان زندگي حضرت ابراهيم دارد. او که در راه زدودن آئين شرک از جامعه و دعوت مردم به توحيد و يكتا پرستي تلاش كرد. خداوند در قرآن، ماجراي عبوديت و اخلاص ابراهيم و فرزندش اسماعيل را به زيبايي، ترسيم کرده است. ابراهيم پس از گذراندن روزگاري پرفراز و نشيب، از خداوند فرزندي صالح طلب کرد. خداوند نيز پس از سالها انتظار، اسماعيل را به ابراهيم عطا نمود. اسماعيل موجب آرامش خاطر پدر شد و با شيرينهاي کودکانه اش، غبار سالها رنج و سختي را از چهره او زدود، تااينکه او به سن نوجواني رسيد. پس از گذشت مدتي، ابراهيم در خواب ديد که فرزندش را به فرمان خداوند ذبح مي کند. اين رؤيا سه بار تکرار شد. ابراهيم دانست که اين دستوري ازجانب خداست و او بار ديگر دربرابر آزموني سخت قرار گرفته است. در دلش، شور و اضطراب برپا شد. عشق به پروردگار و محبت به فرزند، در وجود ابراهيم با يکديگر در ستيز شدند و او بايد راه خود را انتخاب مي کرد. اسماعيل نوجوان در دل ابراهيم جاي دارد و خدا نيز ابراهيم را به قرباني کردن او فرمان داده است. او بايد ثمره سالها انتظار را به قربانگاه مي برد و براي ابراهيم سخت و دشوار بود. او موضوع را با فرزندش اسماعيل درميان گذاشت، اما از آنجا که اسماعيل نيز بنده مطيع و مخلص خداوند بود، چنين پاسخ داد:« اي پدر، آنچه را بدان مامور شده اي انجام بده که انشاء ا... مرا از صابران خواهي يافت.» (صافات آيه 102)
سرانجام ابراهيم تصميم خود را گرفت و با عزمي استوار براي اجراي فرمان خدا به همراه اسماعيل روانه قربانگاه شد. اينجا صحنه اي است که دل هر انساني را مي لرزاند و آدمي به قدرت شگرف ايمان پي مي برد. در اين زمان، شيطان تلاش كرد تا به هر شكل ممكن در دل ابراهيم ترديد ايجاد كند. اما ابراهيم با نور يقين به پروردگار، وسوسه هاي شيطان را از خود دور کرد. فرشتگان با حيرت نظاره گر اين صحنه بودند. ابراهيم کارد را بر گلوي فرزند فشرد، اما كارد گلوي اسماعيل را نبريد. ابراهيم دوباره سعي کرد، اما هيچ اثري از بريدن ديده نشد. با ناباوري باز هم تلاش کرد. اما اراده خداوند چيز ديگري بود و دراين هنگام از جانب خدا، ندا رسيد که اي ابراهيم، آنچه در خواب ماموريت يافتي انجام دادي، بدين سان دشوارترين آزمون ابراهيم به پايان رسيد و خداوند گوسفندي را فرستاد تا ابراهيم آن را به جاي اسماعيل قرباني کند. بدين ترتيب ابراهيم و اسماعيل، بالاترين مرحله تسليم و بندگي را دربرابر خدا به نمايش گذاشتند و آنگاه از جانب حق اين بانگ برخاست:« سلام و تهنيت (خداوند) بر ابراهيم باد. اينگونه نيکوکاران را پاداش مي دهيم.» (سوره صافات آيات 109 و 110 )

چرا قرباني مي کنيم؟
عيد قربان، يادآور ماجراي شگرف قرباني کردن اسماعيل (ع) بدست حضرت ابراهيم (ع)  است و به هر انساني مي آموزد كه بندگان راستين نه تنها بايد در گفتار،  بلكه با تمام وجود خويش،  تسليم حق و حقيقت باشند؛ ابراهيم (ع) با اين خلوص و پاكي، از سوي خداوند خليل؛ يعني دوست خدا لقب يافت. 
از آن زمان به بعد، عمل قرباني كردن بصورت سنتي درآمد كه برمبناي آن هر ساله در اين روز حاجيان گوسفند يا شتري را قرباني مي كنند. آن روز ابراهيم خليل از فرزند دلبندش گذشت و در اين روز، حاجيان اندكي از مال خود را مي بخشند و با بريدن گلوي آز و طمع، هديه اي شايسته نثار دوست مي كنند. البته زنجيرها و بندهايي كه مانع رسيدن انسان به حق مي شود و او را از تعالي باز مي دارد، گوناگون است در مسير بندگي، گاه ممكن است فرزند، ثروت، شغل و يا شهرت حجاب و دام راه انسان شود هركس با آگاهي از نوع تعلقات خود بايد رو بسوي خدا كند و پاي بر هوي و هوس بگذارد تا در درگاه رحمت الهي پذيرفته شود.
در آخرين مراحـل از مناسك حج، حاجيان با قرباني كردن در مني با خداوند پيمان مي بندند كه خود را از همه تعلقات و وابستگيهاي دنيوي آزاد كنند؛ قرباني در راه خدا، به منزله پاي نهادن بر خواهشهاي نفساني است كه انسان را در وادي طمع و غفلت مي افكند اخلاص زائران در اين مرحله و تسليم و بندگي آنان در برابر خالق، به گونه اي ارزشمند و مهم است كه در فرهنگ اسلامي اين موفقيت، عيد دانسته شده است.
در صبح روز عيد قربان، زائزاني كه ضمن تلاش عبادي، روح اجتماعي، سياسي و فرهنگي حج را زنده نگه داشتند، در مراسم قرباني با شوقي وصف ناپذير هديه هاي خود را تقديم خداوند كردند، بدان اميد كه اين عمل، مورد رضاي او قرار گيرد.
 در عبادات بويژه در مسئله قرباني، خلوص و تقواي زائران اصلي اساسي است. سعدي، شاعر بزرگ ايراني درباره اين نكته چنين مي نويسد:
 يك شب بايزيد بسطامي در خلوت با معبود، زبان به عجز و بندگي گشود و گفت: خدايا،  تا كي در آتش هجران تو بسوزم؟ چه وقت مرا به وصال خود خواهي رساند؟ بر او الهام شد كه اي بايزيد، هنوز منيت تو همراه توست، اگر مي خواهي كه به ما برسي، خود را بر در بگذار (خود و خواهشهاي نفساني را فراموش كن) و وارد شو.
مولوي نيز عيد را قرباني كردن خود در پاي معبود تعريف مي كند و مي گويد:
خويش فربه مي نماييم از پي قربان عيد
كان قصاب عاشقان بس خوب و زيبا مي كشد
به عبارتي، آنچه شايسته عزت و كرامت خداوند است، رها شدن از منيتها و خودخواهي ها و كسب خشنودي پروردگار عالم،  با گذشت و جانبازي است. البته ميزان وابستگي ها در افراد متفاوت است برخي عاشق پول و ثروت هستند، عده اي تنها به مقام و پست و موقعيت اجتماعي مي انديشند و بعضي نيز خوي سلطه جويي و استكبار دارند. در اينجا هركس بايد ببيند اسماعيل او كيست و چه چيز مانند زنجيري او را متوقف كرده و از حركت به سمت جلو باز مي دارد يا چه كسي براي او عزيزتر است و محبتش مانع رسيدن او به قله كمال انساني مي شود، تا همان را به قربانگاه ببرد.
بنابراين در روز عيد قربان، حج گزاران با الهام از درسي كه ابراهيم آموخته است، با انجام مراسم قرباني، بار ديگر به ستيز با خود خواهيها و خواهشهاي نفساني مي پردازند. يکي از اسرار مهم اين آئين، امتحان انسانها در گذشتن از خواسته هاي خويش در راه خدا است. سنت قرباني، نمادي از مبارزه با خواهشها و تمنيات مادي است و به اين ترتيب، زائر خانه خدا، از روي اشتياق و بدون بخل و تنگ نظري هديه اي را نثار دوست مي كند.

حکمت ديگر قرباني کردن در عيد قربان
قرآن در سوره مائده به مسئله قرباني اشاره مي كند و قرباني را مانند كعبه، وسيله سامان دادن مردم و صيانت جامعه بشري از فساد و تباهي معرفي فرموده است؛ كعبه - خانه امن الهي - داراي چنان جاذبه اي است كه ميليونها انسان مخلص را چون پروانه به دور خود جمع مي كند اين كانون مقدس، مانند مغناطيسي نيرومند است و مسلمانان در هرجاي جهان، چون ذرات آهن، تحت تاثير اين ميدان مغناطيسي نيرومند، جهت و سمت خود را پيدا مي كنند و از حضور يار، نيرو و عظمت مي يابند. عيد قربان نيز با نشان دادن روح تسليم و اطاعت، انبوه انسانها را آماده دفاع از دين و آئين مي كند.
 آيه 37 سوره حج نيز به مسلمانان يادآور مي شود كه هرگز گوشت و خون قرباني به خدا نمي رسد، بلكه آنچه در نزد او مهم است، تقواي شماست.
خداوند در قرآن يادآور مي شود مبادا تصور كنيد كه از خون يا گوشت اين حيوانات چيزي به خدا مي رسد، بلكه آنچه مورد توجه خداست، آن حالت دروني شما و تقوايي است كه بايد در شما بوجود آيد خداوند مي خواهد كه شما درستكار و پرهيزگار شويد دريكي ديگر از آيات، خداوند هدف از قرباني را اطعام گرسنگان و فقيران ذكر مي كند درواقع در سنت قرباني، مردم با انفاق مال و جان خويش در راه خدا آزموده مي شوند.
بنابراين هدف آن است كه انسان با پيمودن مراحل تقوي در مسير يك انسان كامل قرار گيرد بريدن از وابستگي ها و كنترل خواهشهاي نفساني، درس مهمي است كه انسان از آئين و مناسك حج مي آموزد به تعبير شاعر :
ز اسماعيل جان تا نگذري مانند ابراهيم
به كعبه رفتنت تنها نمايد شـاد شيطان را
كسي كو روز قربان، غيرخود را مي كند قربان
نفهميده است هرگز معني و مفهوم شيطان را

سخن پاياني:
حال که با راز و رمز قرباني کردن آشنا شديم چه نيکوست که در شادي و شور عيد قربان، اسماعيل درون خويش و هر گونه تعلقاتي که ما را از حرکت باز مي دارد، شناسايي کنيم، سپس با تلاش و تمرين و پيگيري، خود را از اين وابستگي ها رها سازيم تا بتوانيم به قلعه هاي سعادت و کمال پرواز کنيم.

 

استفاده از این مطلب با درج نام نویسنده و ذکر منبع بلامانع است.
  سایر مطالب